MELATONIN, SEROTONINNING UYQU REGULYATSIYASIDAGI RO'LI VA PINEAL BEZ FAOLIYATI

Overview & Synopsis

Uyqu bedorlik sikli inson organizmidagi eng muhim fiziologik jarayonlardan biri bo‘lib, u markaziy nerv tizimi, endokrin tizim va tashqi muhit omillari o‘rtasidagi murakkab o‘zaro ta’sir orqali boshqariladi. Ushbu jarayonda melatonin va serotonin gormonlari hamda pineal bezning funksional faolligi yetakchi ahamiyat kasb etadi. Melatonin asosan pineal bez tomonidan sintezlanib, sirkadiyal ritmlarni muvofiqlashtirish, uyqu boshlanishi va uning sifatini ta’minlashda asosiy biologik regulyator sifatida ishtirok etadi. Serotonin esa markaziy nerv tizimida neyromediator sifatida kayfiyat, kognitiv faoliyat va uyqu–bedorlik holatining barqarorligini saqlashda muhim rol o‘ynaydi hamda melatonin biosintezining biokimyoviy prekursori hisoblanadi. Mazkur maqolada melatonin va serotoninning biosintezi, metabolizmi, fiziologik ta’sir mexanizmlari hamda ularning o‘zaro funksional bog‘liqligi ilmiy manbalar asosida tahlil qilinadi. Pineal bezning anatomik-funksional xususiyatlari, yorug‘lik–qorong‘ilik sikliga javoban gormonal sekretsiyaning o‘zgarishi hamda gipotalamo–gipofizar tizim bilan aloqasi batafsil yoritiladi. Shuningdek, uyqu buzilishlari, sirkadiyal ritm disbalansi, stress, depressiya va neyrodegenerativ kasalliklarda melatonin va serotonin tizimlarining patologik o‘zgarishlari muhokama qilinadi. Maqolada zamonaviy eksperimental va klinik tadqiqotlar natijalari asosida ushbu gormonlarning diagnostik va terapevtik ahamiyati tahlil qilinib, kelajak tadqiqotlar uchun istiqbolli yo‘nalishlar ko‘rsatib beriladi.